Στη σύγχρονη καθημερινότητα της ψηφιακής υπερπληροφόρησης, οι πολίτες έρχονται καθημερινά αντιμέτωποι με καταιγισμό ισχυρισμών αμφίβολης εγκυρότητας. Κοινή πεποίθηση αποτελούσε μέχρι σήμερα ότι η απλή επισήμανση μιας αναξιόπιστης πηγής αρκεί για να εξουδετερώσει την επίδρασή της. Ωστόσο, νέα διεθνής επιστημονική έρευνα, η οποία δημοσιεύτηκε στο έγκριτο επιστημονικό περιοδικό PLOS Computational Biology, καταδεικνύει ότι η ανθρώπινη κρίση επηρεάζεται υποσυνείδητα ακόμα και από στοιχεία που γνωρίζουμε εκ των προτέρων πως δεν έχουν καμία αξία.
Το πείραμα της γνωστικής επεξεργασίας
Η μελέτη υλοποιήθηκε από ομάδα ερευνητών πανεπιστημιακών ιδρυμάτων της Βρετανίας, της Γερμανίας, της Γαλλίας και της Ιαπωνίας, με στόχο να αναλυθεί ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι σταθμίζουν την αξιοπιστία των δεδομένων όταν λαμβάνουν αποφάσεις. Στο πλαίσιο μιας σειράς διαδικτυακών πειραμάτων, εξετάστηκαν 140 συμμετέχοντες, οι οποίοι κλήθηκαν να κάνουν προβλέψεις με βάση ενδείξεις που συνοδεύονταν από σαφείς διαβαθμίσεις εγκυρότητας.
Ορισμένες από τις πηγές είχαν υψηλό ποσοστό ευστοχίας, άλλες λειτουργούσαν απολύτως τυχαία (με πιθανότητα επιτυχίας 50%, όπως η ρίψη ενός νομίσματος), ενώ ορισμένες έδιναν σχεδόν πάντοτε λανθασμένη κατεύθυνση. Θεωρητικά, στην τελευταία περίπτωση, ο παρατηρητής θα μπορούσε να εξαγάγει το σωστό συμπέρασμα επιλέγοντας απλώς το αντίθετο από αυτό που του υποδεικνυόταν.
Η δυσκολία διαγραφής του αναξιόπιστου
Τα ευρήματα των ερευνητών ανέδειξαν εντυπωσιακές γνωστικές αδυναμίες:
- Υπερεκτίμηση τυχαίων πηγών: Παρότι οι συμμετέχοντες γνώριζαν ότι μια πηγή ήταν απολύτως ουδέτερη (50-50), την αντιμετώπιζαν υποσυνείδητα σαν να ήταν ορθή σε ποσοστό 54% έως 62%.
- Νοητικό κόστος αντιστροφής: Οι πηγές που έκαναν συστηματικά λάθος αποδείχθηκαν οι πιο δύσκολες στη διαχείριση. Η διαδικασία νοητικής αντιστροφής ενός δεδομένου απαιτεί αυξημένη γνωστική προσπάθεια, με αποτέλεσμα οι συμμετέχοντες να μην αξιοποιούν επαρκώς το σφάλμα προς όφελός τους.
- Η επίδραση της σειράς: Η χρονική ακολουθία των πληροφοριών διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο, καθώς η τελευταία ένδειξη που παρουσιαζόταν είχε δυσανάλογα μεγαλύτερη επίδραση στην τελική κρίση σε σχέση με την πρώτη.
Γιατί η απλή επίγνωση δεν προστατεύει από την πλάνη
Σε επόμενα στάδια του πειράματος, οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να εκτιμήσουν τον βαθμό στον οποίο παρασύρθηκαν από τις αναξιόπιστες πηγές. Παρότι είχαν σε έναν βαθμό αυτογνωσία της μεροληψίας τους, αυτή η συνειδητοποίηση δεν στάθηκε ικανή να αποτρέψει την επιρροή των λανθασμένων δεδομένων.
Οι επιστήμονες υπογραμμίζουν ότι η αναγνώριση μιας προκατάληψης δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με την εξάλειψή της. Παρά το γεγονός ότι η συγκεκριμένη δοκιμή βασίστηκε σε ελεγχόμενα αφηρημένα σχήματα και όχι σε πολιτικά ή κοινωνικά μηνύματα, τα αποτελέσματα αποκαλύπτουν μια βαθιά ριζωμένη λειτουργία του εγκεφάλου: η πληροφορία, μόλις εισέλθει στο πεδίο της προσοχής μας, αφήνει αποτύπωμα που είναι εξαιρετικά δύσκολο να σβηστεί, ακόμη κι αν φέρει την ταμπέλα του αναληθούς.

