Στη σκιά των παγκοσμίου φήμης αριστουργημάτων της Αναγέννησης, στις υπόγειες αίθουσες των Μουσείων του Βατικανού, φυλάσσεται ένας αμύθητος αλλά βαθιά αμφιλεγόμενος θησαυρός. Πρόκειται για περίπου 80.000 αντικείμενα, ιερά κειμήλια και ταφικά κατάλοιπα αυτοχθόνων λαών από την Αμερική, την Αφρική, την Ασία και την Ωκεανία, τα οποία συγκεντρώθηκαν κατά κύριο λόγο από καθολικούς ιεραποστόλους κατά τις προηγούμενες δεκαετίες.
Η συλλογή, που σήμερα στεγάζεται στο μουσείο Anima Mundi («Ψυχή του Κόσμου»), περιλαμβάνει από ξυλόγλυπτα των Εμπερά της Λατινικής Αμερικής και τελετουργικά προγόνων από την Παπούα Νέα Γουινέα, μέχρι ταφικούς στύλους της Μαδαγασκάρης, γλυπτά των Αζτέκων και ένα παλαιολιθικό εργαλείο από τη Νότια Αφρική, ηλικίας δύο εκατομμυρίων ετών. Ενώ επισήμως η Καθολική Εκκλησία χαρακτήριζε επί δεκαετίες αυτά τα αντικείμενα ως «δωρεές» προς την παπική έδρα, η πραγματικότητα πίσω από την απόκτησή τους αμφισβητείται πλέον ανοιχτά και έντονα.
Η έκθεση του 1925 και η γέννηση της συλλογής
Ο πυρήνας της συλλογής διαμορφώθηκε το 1925, όταν ο Πάπας Πίος ΙΑ΄ διοργάνωσε μια κολοσσιαία ιεραποστολική έκθεση στη Ρώμη για να επιδείξει την παγκόσμια εμβέλεια της Εκκλησίας. Ιεραπόστολοι από κάθε γωνιά του πλανήτη κλήθηκαν να αποστείλουν πολιτιστικά και λατρευτικά αντικείμενα των τοπικών κοινωνιών. Η έκθεση προσέλκυσε περισσότερους από ένα εκατομμύριο επισκέπτες, ωστόσο, μετά το πέρας της, τα χιλιάδες κειμήλια δεν επεστράφησαν ποτέ στους νόμιμους κατόχους τους. Αντιθέτως, αποτέλεσαν το θεμέλιο για την ίδρυση του Εθνολογικού Ιεραποστολικού Μουσείου το 1926.
Σήμερα, καθώς συμπληρώνεται ένας αιώνας από εκείνη την περίοδο, η Αγία Έδρα φαίνεται να επιλέγει τη στρατηγική των χαμηλών τόνων. Ενώ προετοιμάζονται λαμπροί εορτασμοί για τα 400 χρόνια από τον καθαγιασμό της Βασιλικής του Αγίου Πέτρου, η εκατονταετηρίδα της εθνολογικής συλλογής αποσιωπάται, καθώς επαναφέρει στο προσκήνιο δυσάρεστα ερωτήματα γύρω από την αποικιοκρατική κληρονομιά.
«Δεν είναι εκθέματα, είναι οι πρόγονοί μας»
Επιστήμονες και εκπρόσωποι των αυτοχθόνων κοινοτήτων επισημαίνουν ότι σε συνθήκες έντονης αποικιακής ανισορροπίας ισχύος, η έννοια της «εθελοντικής δωρεάς» αποτελεί ιστορική ανακρίβεια. Ιστορικοί τέχνης και ερευνητές αυτόχθονης καταγωγής υπογραμμίζουν ότι υπάρχουν σαφείς ενδείξεις λεηλασίας ταφικών μνημείων, ιδιαίτερα στη Βόρεια Αμερική, προκειμένου να εξασφαλιστούν εντυπωσιακά εκθέματα για τη Ρώμη.
Για τους αυτόχθονες λαούς, τα κειμήλια αυτά δεν λογίζονται ως απλά μουσειακά αντικείμενα ή έργα τέχνης, αλλά ως ζωντανοί φορείς της πνευματικής τους συνέχειας και αναπαραστάσεις προγόνων. Η απόσπασή τους από τον φυσικό τους χώρο θεωρείται βίαιη ρήξη των ιερών δεσμών της κοινότητας με την ιστορία της. Παράλληλα, ασκείται κριτική στον τρόπο έκθεσης των αντικειμένων, καθώς παραλείπεται η σκοτεινή πτυχή του εξαναγκαστικού εκχριστιανισμού και της πολιτισμικής καταστολής πληθυσμών, όπως τα Πρώτα Έθνη, οι Μετίς και οι Ινουίτ.
Τα πρώτα βήματα επαναπατρισμού και τα νομικά κενά
Τα τελευταία χρόνια έχουν σημειωθεί ορισμένες κινήσεις αποκατάστασης. Μετά την ιστορική συγγνώμη της ηγεσίας του Βατικανού προς τους αυτόχθονες του Καναδά για τις πρακτικές βίαιης αφομοίωσης στα εκκλησιαστικά οικοτροφεία, επεστράφησαν δεκάδες κειμήλια, μεταξύ των οποίων ένα ιστορικό καγιάκ, καθώς και προκολομβιανές μούμιες στο Περού. Ωστόσο, αυτές οι χειρονομίες θεωρούνται σταγόνα στον ωκεανό μπροστά στον τεράστιο όγκο της συλλογής.
Βασικό πρόσκομμα στη διεκδίκηση παραμένει το ειδικό καθεστώς κυριαρχίας του Βατικανού, το οποίο λειτουργεί εκτός των δεσμευτικών διεθνών ή εθνικών νομοθεσιών που υποχρεώνουν άλλα μουσεία διεθνώς να επιστρέφουν πολιτιστικούς θησαυρούς και ανθρώπινα κατάλοιπα. Οι εκκλήσεις προς την ηγεσία της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας για ανάληψη ηθικής ευθύνης πυκνώνουν, καθώς πληθαίνουν οι φωνές που ζητούν οριστικό τερματισμό της διατήρησης αντικειμένων που αφαιρέθηκαν υπό το βάρος του αποικιακού ζυγού.

